टेलिफोन/ मोबाइल, सामाजिक सञ्जाललगायतमा आम नागरिकले गरेका कुराकानी सरकारी अधिकारीले सिधै रेकर्ड गर्न सक्ने गरी विधेयक ल्याउन सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले विधेयकको मस्यौदा बनाइसकेको कुरा समेत सार्बजनिक भैसकेको छ । केही व्यक्तिको मत अनुसार सरकारले नागरिकको वैयक्तिक गोपनीयता र संविधानप्रदत्त मौलिक हकमा अतिक्रमण गर्ने कानून ल्याउन लागेको भनि आलोचना समेत गरेका छन् ।
इतिहासको सर्सरी समीक्षा गर्दा , कार्यपालिकालाई त्यस्तो अधिकार नहुने भन्दै सम्मानित सर्वोच्च अदालतले नागरिकको सञ्चार निगरानी नगर्न २०७२ माघमा सरकारका नाममा परमादेश जारी गरेको स्मरण हुन्छ I
साथै, कुनै पनि अपराधमा संलग्न व्यक्ति भएमा अदालतबाट अनुमति लिएर कुनै पनि व्यक्तिको सञ्चार अभिलेख प्राप्त गर्न सकिने व्यवस्था अहिले पनि विद्यमान छ । तर, यो प्रस्तावित विधेयक पारित भएमा कुनै व्यक्ति के कारणले शंकास्पद हो, कुराकानी किन रेकर्ड गर्नुपरेको हो भन्ने अदालतलाई जानकारी नदिई तथा त्यहाँबाट अनुमति नलिईकन पनि सिधै सरकारी अधिकारीले रेकर्ड गर्न पाउने देखिन्छ ।
उनीहरूले गरेका गल्तीहरू पत्ता लगाउन र सुधार गर्न सक्ने कुराहरू सिक्न तिनीहरूको रेकर्डिङहरू पनि सुन्न सक्छन् । फोन कलहरू रेकर्ड गर्ने अन्य धेरै फाइदाहरू पनि छन्, तर यी केही सामान्यहरू मात्र हुन् । यद्यपि, यदि तपाइँ तपाइँको कलहरू रेकर्ड गर्ने विचार गर्दै हुनुहुन्छ भने, केही बेफाइदाहरू विचार गर्न नबिर्सनुहोस् ।
नेपाल दूर संचार प्राधिकरण लगायत निजि क्षेत्रकोको राजस्वमा समेत उल्लेख्य कमि आउने छ I विधेयक ल्याउन मन्त्रिपरिषद्ले समेत सैद्धान्तिक सहमति दिइसकेको सार्बजनिक भै सकेको छ I नेपाल प्रहरी, राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग तथा नेपाली सेनाले अनुसन्धानका लागि भन्दै नागरिकका यस्ता व्यक्तिगत विवरण टेलिफोन तथा इन्टरनेट सेवाप्रदायकबाट सोझै प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था उक्त विधेयकमा छ।
यस सम्बन्धी प्रस्तावित मस्यौदाको दफा ७७ मा भनिएको छ, ‘सेवा प्रदायकको प्रणालीमा सोझै पहुँच राखेर सम्बन्धित व्यक्तिका कुराकानी रेकर्ड गर्ने र उपयुक्त प्रविधिको प्रयोग गरी संयन्त्र जडान गर्न सकिनेछ ।’ यसमा नेपालको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता एवं राष्ट्रिय हितविपरीत तथा राज्यद्रोह, अपराधलगायत गतिविधि गर्नेमाथि ‘इन्टरसेप्सन’ गरिने भनेर सर्त राखिएको छ ।
समग्रमा, मुलुकको स्वाधीनता , आतंककारी गतिबिधि , अपराध आदि को लागि उपयुक्त भए पनि नितान्त व्यक्तिगत कुरा समेत स्वचालित रुपमा रेकर्ड गर्नु ब्यबहारिक र तर्कयुक्त नहुनेतर्फ सबै सचेत हुने पर्छ I अन्यथा यसले सामाजिक विकृति समेत नल्याउला भन्न सकिन्न I
तर, सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय हित र अपराधजस्ता विषयको बृहत् अर्थ हुन्छ, त्यसको व्याख्या सरकारी अधिकारीले चाहेअनुसार हुने भएकाले यसको दुरुपयोग हुने जोखिम छ ।
सत्ताले प्रतिपक्षी दलका नेता, नागरिक समाज, आलोचक तथा मिडियामाथि निगरानी गर्न कानून र पूर्वाधार दुरुपयोग गर्ने जोखिम छ । हाम्रै छिमेकी मुलुक भारतमा समेत सरकारको आलोचना गर्ने व्यक्तिहरूलाई राज्यद्रोहको मुद्दा लगाउने गरिएको छ ।
फोन कल रेकर्ड गर्नु वार्तालाप कागजात गर्न वा महत्त्वपूर्ण जानकारीको रेकर्ड राख्न उपयोगी तरिका हुन सक्छ। यद्यपि, त्यहाँ दुवै पक्ष र विपक्षहरू छन् जुन सम्बन्धित पक्ष र सरकारले गम्भीरताका साथ् विचार गर्न आवश्यक छ। केही व्यवसाय मालिकहरूले यो आफू र आफ्नो कम्पनीको सुरक्षा गर्न आवश्यक भएको महसुस गर्छन्, जबकि अरूले यो गोपनीयताको आक्रमण हो भन्ने महसुस गर्छन्।
फोन कल कसरी रेकर्ड गर्ने?
त्यहाँ फोन कल रेकर्ड गर्न केही फरक तरिकाहरू छन्, तर सबैभन्दा सामान्य तरिका “भ्वाइस रेकर्डर एप” प्रयोग गर्नु हो । यी मध्ये धेरै एपहरू नि:शुल्क उपलब्ध छन्, र केहीले ट्रान्सक्रिप्शन सेवाहरू जस्ता अतिरिक्त सुविधाहरू पनि प्रस्ताव गर्छन् । एउटा एप प्रयोग गरेर फोन कल रेकर्ड गर्न, केवल एप सुरु गर्नुहोस् र कल गर्नु वा प्राप्त गर्नु अघि रेकर्डिङ प्रक्रिया सुरु गर्नुहोस्।
कल पूरा भएपछि, रेकर्डिङ स्वचालित रूपमा तपाईंको उपकरणमा बचत हुनेछ। यो व्यक्तिगत कुराकानीको लागि उपयोगी हुन सक्छ। वैकल्पिक रूपमा, तपाइँ एक समर्पित कल रेकर्डिङ सेवा प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ। यसले तपाईंलाई उच्च गुणस्तरमा फोन कलहरू रेकर्ड गर्न अनुमति दिन्छ।
यी सेवाहरूले सामान्यतया मासिक शुल्क लिन्छन्, तर तिनीहरूसँग सामान्यतया रेकर्डिङ बाहेक धेरै फरक सुविधाहरू छन् र प्रायः प्रयोग गर्न-गर्न-सजिलो इन्टरफेस प्रस्ताव गर्दछ।
यदि तपाईंलाई व्यापारिक उद्देश्यका लागि फोन कल रेकर्ड गर्न आवश्यक छ भने, यो उत्तम विकल्प हुन सक्छ। कृपया ध्यान राख्नुहोस् कि फोन कलहरू रेकर्ड गर्दा, लागू हुन सक्ने कुनै पनि राज्य वा संघीय कानूनहरू पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
विश्वका धेरै मुलुकमा केही राज्यहरूमा, अन्य व्यक्तिको सहमति बिना फोन कल रेकर्ड गर्न अवैध छ। अन्य देशहरूमा, कानूनहरू अमेरिकामा भन्दा पनि कडा हुन सक्छ। त्यसैले कुनै पनि समस्याबाट बच्न कुनै पनि कुराकानी रेकर्ड गर्नु अघि आफ्नो स्थानीय कानूनहरू जाँच गर्न निश्चित हुन जरुरी छ !
फोन कल रेकर्ड गर्ने कारणहरू के हुन् ? धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि फोन कल रेकर्डिङ केवल चलचित्रहरूमा भइरहेको छ। यद्यपि, त्यहाँ धेरै कारणहरू छन् किन तपाईंले आफ्नो फोन कलहरू रेकर्ड गर्ने विचार गर्नुपर्छ।
सायद तपाईं एक पत्रकार हुनुहुन्छ जो स्रोत उद्धृत गर्दा शुद्धता सुनिश्चित गर्न चाहनुहुन्छ। हुनसक्छ तपाईं एक ग्राहक सेवा प्रतिनिधि हुनुहुन्छ जसले गुणस्तर नियन्त्रण उद्देश्यका लागि कल कागजात गर्न आवश्यक छ। वा हुनसक्छ तपाइँ एक कठिन परिस्थितिको सामना गर्दै हुनुहुन्छ, र तपाइँ के भनिएको थियो भन्ने रेकर्ड राख्न चाहनुहुन्छ। कारण जे भए पनि, फोन कल रेकर्डिङ एक मूल्यवान उपकरण हुन सक्छ।
यहाँ केही फाइदाहरू छन्: फोन कल रेकर्डिङले तपाईंलाई व्यवस्थित र ट्र्याकमा रहन मद्दत गर्न सक्छ। यदि तपाइँ धेरै ग्राहकहरू वा ग्राहकहरूसँग व्यवहार गर्दै हुनुहुन्छ भने, कसले के भन्यो भनेर ट्र्याक गुमाउन सजिलो हुन सक्छ। तपाईंका कलहरू रेकर्ड गरेर, तपाईं कुनै पनि समयमा फर्केर कुराकानी सुन्न सक्नुहुन्छ, सबैलाई सीधा राख्न सजिलो बनाउँदै।
फोन कल रेकर्डिङले विवादको अवस्थामा सुरक्षा गर्न सक्छ। यदि कलमा भनिएको कुनै कुराको साथमा कुनै समस्या छ भने, रेकर्डिङ अमूल्य हुन सक्छ।
यसले के भनिएको थियो भन्ने स्पष्ट प्रमाण प्रदान गर्न सक्छ र स्थितिलाई छिट्टै समाधान गर्न मद्दत गर्दछ। फोन कलहरू रेकर्डिङ महत्त्वपूर्ण वार्तालापहरू कागजात गर्न उत्कृष्ट तरिका हुन सक्छ।
यदि तपाइँलाई कलमा भनिएको कुनै कुरालाई सन्दर्भ गर्न आवश्यक छ भने, तपाइँसँग सन्दर्भ गर्नको लागि पूर्ण रेकर्ड हुनेछ। यो विशेष गरी व्यापार कलहरूको लागि उपयोगी हुन सक्छ, जहाँ विवरणहरू र समय सीमाहरू प्रायः छलफल गरिन्छ।
फोन कल रेकर्डिङले कर्मचारीहरूलाई प्रशिक्षण दिन मद्दत गर्न सक्छ, विशेष गरी भर्खरै भर्ना गरिएकाहरूलाई। उनीहरूले ग्राहकहरूलाई अभिवादन कसरी गर्ने, उनीहरूलाई उनीहरूका समस्याहरू समाधान गर्न कसरी मद्दत गर्ने, आदि सिक्न थप अनुभवी सहकर्मीहरूको कलहरू सुन्न सक्छन्।
उनीहरूले गरेका गल्तीहरू पत्ता लगाउन र सुधार गर्न सक्ने कुराहरू सिक्न तिनीहरूको रेकर्डिङहरू पनि सुन्न सक्छन् । फोन कलहरू रेकर्ड गर्ने अन्य धेरै फाइदाहरू पनि छन्, तर यी केही सामान्यहरू मात्र हुन् । यद्यपि, यदि तपाइँ तपाइँको कलहरू रेकर्ड गर्ने विचार गर्दै हुनुहुन्छ भने, केही बेफाइदाहरू विचार गर्न नबिर्सनुहोस् ।
तपाईको फोन कल रेकर्ड गर्ने विपक्ष के हो ? तपाईंको फोन कलहरू रेकर्ड गर्नका लागि केही सम्भावित हानिहरू पनि छन्: सर्वप्रथम, यो कलको सन्दर्भमा निर्भर गर्दै, गोपनीयताको आक्रमण मान्न सकिन्छ। यदि तपाइँ अन्य व्यक्तिको जानकारी वा सहमति बिना कुराकानी रेकर्ड गर्दै हुनुहुन्छ भने, उनीहरूले उल्लङ्घन महसुस गर्न सक्छन्।
दोस्रो, रेकर्डिङहरू गलत हातमा परेमा तपाईंको विरुद्धमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले बिक्री कल रेकर्ड गर्नुभयो र ग्राहकले पछि कुनै पनि कुरा खरिद नगर्ने निर्णय गर्नुभयो भने, उनीहरूले तपाईंको विरुद्धमा तपाईंको शब्दहरू प्रयोग गरी फिर्ता लिन सक्छन्।
फोन कलहरू रेकर्ड गर्ने अर्को पक्ष भनेको यो कुराकानीको सहजताबाट टाढा लैजान्छ। यदि तपाइँ जान्नुहुन्छ कि तपाइँको प्रत्येक शब्द रेकर्ड भइरहेको छ भने, तपाइँ स्वतन्त्र रूपमा बोल्न वा आफै हुन सक्ने सम्भावना कम हुन सक्छ। यसले कडा, अप्ठ्यारो कुराकानीहरू निम्त्याउन सक्छ जुन कम उत्पादक हुन्छ।
के तपाईंले आफ्नो फोन कलहरू व्यापार, व्यक्तिगत जीवन, वा दुवैमा रेकर्ड गर्नुपर्छ ?
यदि तपाइँ अझै पनि तपाइँको फोन कलहरू रेकर्ड गर्ने वा नगर्ने बारे अनिश्चित हुनुहुन्छ भने, तपाइँको निर्णय गर्न केहि चीजहरू छन्। पहिले, कलको सन्दर्भलाई विचार गर्नुहोस्। यदि यो एक व्यक्तिगत कुराकानी हो भने, तपाइँ सावधानीको पक्षमा गल्ती गर्न र यसलाई रेकर्ड गर्नबाट जोगिन सक्नुहुन्छ। यद्यपि, यदि यो व्यापार सम्बन्धित कल हो भने, कल रेकर्डिङ लाभदायक हुन सक्छ।
तपाईंले रेकर्डिङहरूमा कसको पहुँच हुनेछ भनेर पनि सोच्नुपर्छ। यदि तपाइँ कसैलाई सुन्न सक्षम भएकोमा सहज हुनुहुन्छ भने, त्यसपछि अगाडि बढ्नुहोस् र "रेकर्ड" मा थिच्नुहोस्! तर यदि तपाईं रेकर्डिङहरू गोप्य राख्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले विश्वास गर्ने व्यक्तिहरूले मात्र तिनीहरूमाथि पहुँच राख्छन् वा रेकर्ड नगर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुहोस्।
फोन कलको समयमा आफूलाई सुरक्षित राख्ने अन्य तरिकाहरू र तिनीहरूका फाइदाहरू कल रेकर्डिङको सट्टा तपाईंले प्रयोग गर्न सक्ने केही अन्य विधिहरू छन्। एउटा भनेको कलको समयमा वा पछि नोटहरू लिनु हो।
यसले तपाईंलाई महत्त्वपूर्ण विवरणहरू सम्झन मद्दत गर्न सक्छ, र तपाईंले जहिले पनि आफ्ना टिप्पणीहरूमा फर्काउन सक्नुहुन्छ यदि तपाईंलाई केही जानकारी सम्झन आवश्यक पर्ने विवाद छ भने।
अर्को विकल्प भनेको तपाईंसँग कलमा साथी वा सहकर्मी हुनु हो। यस तरिकाले, त्यहाँ अर्को व्यक्ति हुनेछ जसले के भनिएको पुष्टि गर्न सक्छ र आवश्यक भएमा समर्थन प्रदान गर्न सक्छ। रेकर्डिङको सट्टा यी विधिहरू कहिले प्रयोग गर्नुपर्छ?
त्यहाँ केहि उदाहरणहरू छन् जब कलहरू रेकर्ड गर्नुको सट्टा यी अन्य विधिहरू मध्ये एक प्रयोग गर्न चाहानुहुन्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईं कसैको गोपनीयतामा आक्रमण गर्ने बारे चिन्तित हुनुहुन्छ भने, कल रेकर्ड गर्नबाट जोगिन उत्तम हुन सक्छ। थप रूपमा, यदि तपाइँ रेकर्डिङ विशेष गरी उपयोगी वा मूल्यवान हुनेछ भन्ने लाग्नुहुन्न भने, यो झन्झटको लायक नहुन सक्छ। तपाईं सजिलै नोटहरू लिन सक्नुहुन्छ।
अन्तमा, यदि तपाइँ व्यक्तिगत कुराकानी गर्दै हुनुहुन्छ भने, नोटहरू लिन वा तपाइँसँग कलमा अर्को व्यक्ति राख्नु अधिक उपयुक्त हुन सक्छ। यस तरिकाले, तपाइँ अझै पनि अन्य व्यक्तिलाई असहज महसुस नगरीकन कुराकानी पछि सन्दर्भ गर्न सक्नुहुन्छ।
तपाईंले आफ्नो फोन कलहरू रेकर्ड गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने अन्तिम निर्णय? त्यसोभए, तपाईंले आफ्नो फोन कलहरू रेकर्ड गर्नुपर्छ? अन्तमा, निर्णय तपाईं मा निर्भर छ। त्यहाँ कलहरू रेकर्ड गर्नका फाइदाहरू र कमिहरू छन् .
त्यसैले "रेकर्ड" थिच्नु अघि सबै कारकहरू तौलनु महत्त्वपूर्ण छ। यदि तपाईंले आफ्नो कलहरू रेकर्ड गर्ने निर्णय गर्नुभयो भने, रेकर्डिङहरूमा पहुँच राख्ने व्यक्तिसँग तपाईं सहज हुनुहुन्छ र तपाईंले आफ्नो क्षेत्रमा लागू हुने कानुनहरू पालना गर्नुहुन्छ भनी सुनिश्चित गर्नुहोस्।
प्रस्तावित विधेयकको दफा ७९ को उपदफा १ मा भनिएको छ, ‘कुनै व्यक्तिले कुनै अपराध गर्न टेलिफोन, मोबाइल फोन वा अन्य कुनै प्रकारको दूरसञ्चारमाध्यमको प्रयोग गरिरहेको वा गर्न लगाएको वा विद्युतीय वा अन्य कुनै सञ्चारमाध्यमबाट कुनै प्रकारको सूचना आदानप्रदान गरिरहेको छ भनी विश्वास गर्नुपर्ने मनासिब कारण भए त्यस्तो अपराधको अनुसन्धान गर्ने अधिकारीले मुद्दा हेर्ने अधिकारीको अनुमति लिई त्यस्तो टेलिफोन, मोबाइल फोन वा सञ्चारमाध्यम निष्क्रिय गर्न वा फोन वा सञ्चार सम्पर्क नहुने व्यवस्था गर्न सम्बन्धित निकाय, अधिकारी वा सेवा प्रदायकलाई आदेश दिन सक्नेछ ।’
मुलुकलाई अप्ठेरो परेका बेला अनुमति लिनका लागि अदालत जान सम्भव नहुने भएकाले निश्चित व्यक्तिको ‘कल लग’ मा राज्यको पहुँच हुने गरी कानून ल्याउन आवस्यक भएको तर्क छ ।
‘राज्यविरुद्ध अपराध वा आतंकवादी गतिविधि रोक्न वा आतंककारी पत्ता लगाउन अदालतको आदेश कुर्नु पर्ने त्यति ब्यबहारिक नहोला । सूचना तथा प्रविधिको सहयोग लिनुपर्ने अवस्थामा सरकारले तोकेको निकायले कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर लग राख्न पाउनुपर्छ भन्ने मत राख्नेहरु पनि छन् । विधेयकले किटान गरेका विषय कार्यान्वयनका लागि भनेरै प्राधिकरणले उपकरण खरिद गरिसकेको छ ।
कानुन नबन्दै केही थान उपकरण विदेशबाट आइसकेका छन्, कतिपय आउन बाँकी रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ ।यो स्पस्ट छ कि अनुसन्धानबाहेक अरू सामान्य प्रयोजनमा कसैको गोपनीयता उल्लंघन हुनुहुँदैन ।
हिजोआज हातहातमा स्मार्ट फोन पुगेसँगै त्यसमा रहेका सुविधा र अनेक एपका माध्यमबाट अडियो–भिडियो रेकर्ड गर्न सकिन्छ । कतिपय व्यक्तिले स्मार्ट फोनमा नियतवस कसैको कल रेकर्ड गर्ने र विभिन्न सामाजिक सञ्जालबाट सार्वजनिक नै गरिदिन्छन् ।
सम्बन्धित व्यक्तिको अनुमतिबिना र जिम्मेवार अधिकारीको अनुमतिबिना कल रेकर्ड गर्नु गैरकानूनी मात्रै नभएर अपराधजन्य कसुर हुने कानूनी व्यवस्था छ ।
कसैको अनुमतिबिना कल रेकर्ड गर्ने, म्यासेज हेर्ने र तस्वीर तथा भिडियो लिनुलाई गैरकानूनी मानिन्छ । यस्तो गर्दा मुलुकी अपराध संहिता आकर्षित हुन्छ ।
व्यक्तिको गोपनीयतासम्बन्धी ऐनको दफा १ को उपदफा १ मा कसैले दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिबीचमा विद्यूतीय माध्यमबाट भएका कुनै संवाद वा कुराकानी सम्बन्धित व्यक्तिको मञ्जुरी दिएको वा कानून बमोजिम अधिकार प्राप्त अधिकारीको आदेश दिएको हकमा बाहेक कुनै यान्त्रिक उपकरणको प्रयोग गरी सुन्न वा त्यस्तो कुराको ध्वनि अंकन वा रेकर्ड गर्न वा गराउन हुँदैन् भन्ने व्यवस्था छ । कसैको अनुमतिबिना कल रेकर्ड गरेको अवस्थामा दुई वर्षसम्म कैद वा २० हजार रुपैयाँ जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ ।
यसै प्रसंगमा , अन्य मुलुक र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास के छ त? येस सम्बन्धमा अमेरिकी संविधानको चौथो संशोधनले कुनै पनि व्यक्ति पक्राउ गर्न अदालतबाट पुर्जी जारी भएपछि मात्र उसको टेलिफोन लगायतका विवरण अनुसन्धान गर्ने निकायले हेर्न पाउने गरि व्यवस्था गरेको छ।
साथै, बेलायतमा अनुसन्धान निकायहरूले गृहमन्त्रीबाट पक्राउ पुर्जी जारी गरेको अवस्थामा मात्र टेलिफोन लगायतका कुराकानी हेर्न पाउने व्यवस्था छ। त्यस्तै, क्यानडामा न्यायाधीशबाट अनुमति लिएर मात्र कसैको टेलिफोन कुराकानी सुन्न र कल रेकर्ड हेर्न पाउने व्यवस्था छ भने जर्मनी र फ्रान्सले पनि न्यायाधीशको अनुमति लिनुपर्ने अनिवार्य व्यवस्था गरेका छन्।
अस्ट्रेलियामा पनि कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायले पक्राउ पुर्जी जारी भएपछि टेलिफोन कुराकानी रेकर्ड गर्न पाउने व्यवस्था दूरसञ्चार ऐनमै गरिएको छ।
यसै गरि चीन, रूस, भारत, थाइल्यान्ड, मलेसियाजस्ता देशमा भने अनुसन्धान निकायहरूले मानिसको व्यक्तिगत कुराकानी अदालतको अनुमतिबिनै रेकर्ड गर्ने गरेका छन्। 'कम्पेयरटेक' नामक प्रविधि अनुसन्धान कम्पनीले ४७ देशको स्थिति अध्ययन गर्दा यी पाँच देशमा नागरिकको व्यक्तिगत सूचनामाथि राज्यको अनधिकृत हस्तक्षेप हुने गरेको देखिएको थियो।
समग्रमा, मुलुकको स्वाधीनता , आतंककारी गतिबिधि , अपराध आदि को लागि उपयुक्त भए पनि नितान्त व्यक्तिगत कुरा समेत स्वचालित रुपमा रेकर्ड गर्नु ब्यबहारिक र तर्कयुक्त नहुनेतर्फ सबै सचेत हुने पर्छ I अन्यथा यसले सामाजिक विकृति समेत नल्याउला भन्न सकिन्न I
